همگام با تغییرات اجتماعی قرن حاضر که خود ناشی از روند نوگرایی جوامع است سازمانها، ارگان ها و نهادهای اجتماعی بافت سنتی خود را از دست داده و به مقتضیات زندگی مدرن تن در داده اند.بدین ترتیب نهاد خانواده دستخوش تغییر گردیده و نقش های والدین نیز متحول شده است. زنان وارد فعالیت های اجتماعی بیشتری در مقایسه با گذشته شده اند و در تامین نیازهای اقتصادی خانواده ایفای نقش می کنند.بازخورد افراد نسبت به نقش های جنسیتی دگرگون شده ، به طوری که امروز دیگر نه از مادران انتظار می رود که صرفا در خانه بمانند و به امور خانه داری و فرزند پروری مشغول شوند و نه به پدران به عنوان افرادی که مسئولیت تمام تامین نیازهای اقتصادی خانواده را بر عهده دارند، نگریسته می شود. در واقع پدران در مقایسه با گذشته سهم بیشتری در تربیت فرزندان و خانه داری ، و مادران نیز سهم بیشتری در امور اجتماعی و اقتصادی عهده دار شده اند.
رابطه اشتغال مادران و تحول فرزند
در تجربه مادری و مراقبت از فرزند متغیرهای متعدد و پیوستاری از تجربیات وجود دارد. در یک سوی این پیوستار ، نهایت مطلوبیت مادری است که به مراقبت از فرزند می پردازد و در سویی دیگر محرومیت کامل از داشتن مادر، اما واقعیت اغلب بین این دو انتها است.نتایج پژوهشها نشان می دهد اشتغال مادران نمی تواند اثرات یکسانی به عنوان مجموعه ای واحد بر فرزندان داشته باشد. زیرا مادران به دلایل گوناگونی کار می کنند. هم چنین برخی از مادران هنگامی که فرزندان آنها در سطوح گوناگون تحول هستند ، آغاز به کار کرده یا اینکه کار را ترک می کنند. بحث در باره اثر اشتغال مادر بر فرزند با اختلاف نظرهای بسیاری همراه می باشد. دیدگاههای مخالف و موافق بسیاری در این باره مطرح شده و با گذشت زمان، نظرات از تحقیقات جدید اثر پذیرفته اند.
اثرات منفی اشتغال مادراناول اینکه در شرع مقدس اسلام یکی از اهداف تشکیل خانواده، فرزندآوری و توالد نسل بیان گردیده که به بنیان خانواده استحکام بیش تر می بخشد؛ روایت از حضرت رسول اکرم(ص) است که: ازدواج کنید و تشکیل خانواده بدهید و تولید نسل نمایید که من در روز قیامت به شما مباهات می کنم،حتی به طفل کوچکی که سقط شده باشد.اما متأسفانه امروزه با روی آوردن زنان به اشتغال در خارج از خانه و شرکت فعال آنان در فعالیت های اقتصادی، این امر میل آنان را به فرزندآوری کاهش داده و چون با تولد فرزند، مادران را با بحران جدیدی مواجه می سازد، مادران ناگزیرند میان شغل و نقش مادری یکی را برگزینند و این در حالی است که بسیاری از آنان مایل نیستند موقعیت شغلی و اقتصادی خود را از دست بدهند؛ در نتیجه نقش مادری را رها می سازند.
دوم اینکه شرایط شغلی برای زنان ایجاب می کند که از فرزندان و خانواده ی خود برای ساعات طولانی جدا شوند. بسیاری از بچه هایی که مادر کارمند دارند، در نبود مادرشان در خانه به طرف تلویزیون و دیگر وسائل می روند تا خود را سرگرم کنند و گاه دیده می شود که بچه ها با تلویزیون و برنامه های آن و بازی های مختلف کامپیوتری بیش تر ارتباط دارند تا با مادرشان، که این مسئله به طور قابل ملاحظه ای تهدیدی برای خانواده به نظر می رسد.
سوم اینکه عدم حضور پدر و مادر در خانه باعث می شود که زمانی که فرزندان به نظارت والدین نیازمندند، آنان را در کنار خود احساس نکنند. از این رو تربیت فرزندان به ویژه در سنین رشد، با اختلال مواجه می شود و زمینه ی آسیب پذیری آنان به دلیل فقدان کنترل و نظارت، افزایش می یابد.
چهارم اینکه سپردن فرزند به مراکز نگه داری و مهدکودک به ویژه در سال های اول زندگی و به مدت طولانی، وی را با محرومیت عاطفی ناشی از خلأ والدین، عدم توانایی در ارتباطات عاطفی و عدم ثبات شخصیت مواجه می سازد.
پنجم اینکه از دیگر صدماتی که به این کودکان کم سن و سال در این زمینه وارد می شود این است که مجبورند علی رغم میل باطنی خود ساعات نبود مادر را در کنار بستگان یا در مهدکودک ها بگذرانند و اغلب به ناچار صبح های زود همراه با مادر از خواب بیدار شده و در سرما و گرما و شرایط خاص محیطی این رنج ها را ناخواسته تحمل کنند و این برای آن ها بسیار ناخوشایند است.
اثرات مثبت اشتغال مادران
در مقابل برخی تحقیقات نیز نشان می دهد که اشتغال مادر اثرات مثبتی به همراه دارد:
-فرزندانی که در خانواده هایی زندگی می کنند که مادر شاغل است ، از افراد خارج از خانه توجه بیشتری می بینند و در مقایسه با سایر فرزندان، در خانه مسئولیت های بیشتری خواهند داشت.
-فرزندان مادران شاغل در مقایسه با فرزندان مادران خانه دار، غالبا از سازگاری شخصیتی – اجتماعی بهتر و مشکلات رفتاری کمتری در مدرسه برخوردارند.
-اگر چه مادران شاغل وقت کمتری را به مراقبت از فرزندان خود اختصاص می دهند ولی 2 نکته حائز اهمیت دارند:
1- مدت زمانی که مادران شاغل به فرزندان خود اختصاص می دهند اگرچه کوتاه است اما از لحاظ کیفی فعالانه تر، هدف دارتر و جدی تر از اوقاتی است که مادران غیر شاغل به این کار می پردازند.
2 – پدران در خانواده هایی که همسران شاغل دارند ، در مقایسه با پدران خانواده هایی که همسران خانه دار دارند مدت زمان بیشتری را صرف نگهداری از فرزندشان و کارهای خانه می کنند.
-فرزندان مادران شاغل نسبت به فرزندان مادران خانه دار ، مهارتهای ارتباطی بهتری دارند.
-به طور عملی اشتغال مادران در برخی موارد به ویژه در سالهای پیش از دبستان به پیشرفت و سازش بهتر فرزند کمک می کند و او را از خطر انزوا و مشکلات ناشی از آن دور می کند.
-ارزیابی های جدید نشان می دهد دختران مادران شاغل در مقایسه با دختران مادران غیر شاغل، اعتماد به نفس بیشتر، نمرات درسی بهتر و آینده شغلی روشن تری دارند.
-بدیهی است همانگونه که اکثر پسران دارای الگوی نقش مربوط به شایستگی پدران شاغل خود هستند، دختران مادران شاغل نیز چنین الگویی از پیشرفت دارند.
-هم چنین اشتغال مادر می تواند از رهگذر افزایش درآمد خانواده موجب عزت نفس بالاتر مادر، تمایز اندک بین نقش های زن و مرد و ایجاد یک الگوی نقش مثبت به سود پسران و دخترانشان در زندگی آینده آنها باشد.
نتایج تحقیقات نشان می دهد هنگامی که پدر و مادر فرزند پیش دبستانی شاغلند ، هر دو تقریبا به اندازه خانواده هایی که در آنها فقط پدر شاغل است، وقت صرف تعامل مستقیم با فرزندشان می کنند، اما بیشترین تفاوت در بین این خانواده ها ، تفاوت در توزیع زمانی صرف شده با فرزندان در طول هفته در مقایسه با زمان صرف شده با آنها در تعطیلات آخر هفته است.
با یک دید کلی ، تحول اجتماعی فرزندان ضرورتا تحت تاثیر انتخاب های خانوادگی قرار نمی گیرد. اما انتخاب های خانواده ها ( شاغل بودن مادر،سپردن فرزند به مراکز نگهداری ، زندگی مشترک با پدر بزرگ و مادر بزرگ ….) از تعامل با متغیرهای دیگر جامعه شناختی تاثیرات خود را به فرایند تحول اجتماعی فرزندان می گذارد.
نقش مادر در کاهش اثرات منفی اشتغال خود
1- با توجه با این که کار مادر در برخی مواقع یک ضرورت انکارناپذیر تلقی می شود چنان چه توأم با برنامه ریزی و تقسیم بندیِ صحیح اوقات خود باشد، زمینه برای رشد آموزشی و تحرک شغلی در محیط های کار و محیط خانواده فراهم می گردد. در آن صورت اشتغال مادر نه تنها به انسجام خانواده آسیب نمی رساند، بلکه موجب کارکردهای مثبت از جمله افزایش روحیه ی انعطاف پذیری، وفاق و هم دلی اجتماعی زوجین، گسترش ارتباطات مطلوب در عرصه ی کار و فعالیت، تأثیر مثبت بر روابط زناشویی و رضایت از زندگی و در نهایت افزایش توان روحی و شادابی و نشاط در خانواده می شود.
2-استفاده از خدمات مشاوره ای جهت پیش گیری از استرس های شغلی و تأمین بهداشت روانی مادر برای سازگاری مؤثر با زندگی خانوادگی لازم و ضروری است.
3- با توجه به پدیده ی «دل بستگی» و نیاز خاص فرزند به مادر در سال های اول و دوم زندگی، به مادران شاغل پیشنهاد می شود که حتی الامکان، به ویژه در سال اول زندگی فرزند خود، از رفتن به سر کار خودداری نمایند زیرا عدم تکوین دل بستگی به یک یا چند فرد مهم در سال های اول زندگی، با ناتوانی فرد در برقراری روابط نزدیک با دیگران در بزرگ سالی ارتباط دارد.
4- به مادران پیشنهاد می شود در صورت امکان، از اشتغال تمام وقت اجتناب ورزیده به صورت نیمه وقت شاغل شوند.
5- با توجه به این که رضایت و علاقه ی شغلی مادر عامل بسیار مهمی است که عوارض احتمالی ناشی از اشتغال و نیز جو عاطفی خانواده را تحت تأثیر قرار می دهد به مادران پیشنهاد می شود از اشتغال به کارهایی که به آن علاقه نداشته، یا در آن مهارت ندارند اجتناب ورزند.
دکتر مهناز مرامی متخصص روان شناسی و مدرس دانشگاه
دارای پروانه فعالیت از نظام روان شناسی 2488
نشانی: رشت، چهارراه گلسار، روبروی مجتمع پزشکان دانا، ساختمان نادری، طبقه سوم
تلفن 01332131908 وبسایت mahnazmarami.ir
این مقاله در مجله هدیه مهر به چاپ رسیده است
www.mehrinstitute.org مجلة سراسری هدیة مهر، دوماهنامة پزشکی شمارة 86
تیر- مرداد 1398