تمیز کردن، و مرتب نگه داشتن محیط، نظم و انضباط در خانه و زندگی، از پدیده هایی هستند که انسان ها همواره به آن توجه داشته اند و ترجیح می دهند به این شیوه زندگی خود را اداره کنند. پاکیزگی پیش از آنکه، اهمیت جسمانی و سلامت برای جسم و بدن انسان داشته باشد، روی روح و روان انسان مؤثر است.

خانه تکانی یکی از آیین‌های نوروزی است و مردم بیشتر مناطقی که نوروز را جشن می‌گیرند به آن پایبندند. در این آیین، تمام خانه و وسایل آن در آستانه نوروز گردگیری، شستشو و تمیز می‌شوند.خانه تکانی که ریشه در تاریخ ایران دارد تا امروز نیز در فرهنگ ایرانی ما ادامه داشته و از خاطرات بر جای مانده گذشته‌ها پیداست ،خانه تکانی از قدیم الایام در میان ایرانیان به عنوان سنتی نیکو تلقی می‌شده است به طوری که اعضای خانواده با همکاری و همدلی یکدیگر در اجرای این سنت دست به دست هم می‌دادند تا قبل از فرارسیدن سال نو وسایل خانه را تمیز کرده و تمام ناپاکی‌ها را از خانه بیرون بریزند.

خانه تکانیِ عید بر سلامت روان تاثیر می‌گذارد

یک تمیزکاری حسابی شبیه خانه تکانی، چیزی فراتر از پاکیزگی‌ست. خارج کردن فضای خانه از یکنواختی و سکونی که چندین ماه بر خانه حکم‌فرما بوده، مهم‌ترین دستاورد این رسم خجسته است. تغییر رنگ بر دیوارهای خانه و اتاق‌، استفاده از پرده‌های متنوع، جا به جا کردن اسباب و اثاثیه‌ منزل در جهت بازدهی روانی بیشتر، به تنهایی می‌تواند سلامت روان یک خانواده را تضمین کند. از طرفی ایجاد فضای صمیمی در حین تمیزکاری و بهره‌گیری از نیروهای کمکی و خودی در پیشبرد این امر، باعث تعامل بیشتری بین افراد خانواده می‌شود و نشاطی مضاعف در کانون خانواده ایجاد می‌کند.

   یکی ازدلایلی که خانه‌تکانی‌های عید باعث تغییر روحیه افراد می‌شود و احساس خوبی به آنها می‌دهد، این است که خانه‌تکانی‌ به افراد نشان می‌دهد که آنها هستند که تغییر را انتخاب می‌کنند. افراد خودشان انتخاب می‌کنند که دکوراسیون خانه را تغییر دهند، یا آن را رنگ کنند و اشیای کهنه را دور بریزند و همین باعث می‌شود احساس خوبی به آنها دست دهد و به خودشان افتخار کنند. این انتخاب برای تغییر و نو شدن تنها در سطح انتخاب باقی نمی‌ماند و به مرحله عمل هم می‌رسد. زمانی که افراد اقدام به انجام این تغییرات می‌کنند تأثیرات مثبت آن چندین برابر می‌شود. این مساله باعث می‌شود آنها یک نوع تأیید خود و احساس ارزشمندی به دست آورند. این ارزشمندی خود، هم به این منتهی می‌شود که افراد احساس عزت نفس بیشتری کنند، اعتماد به نفس آنها بالا برود و احساس خودکارآمدی بیشتری کنند. این احساس ارزشمندی و خودکارآمدی در نهایت به نفع سلامت روان افراد است. در حقیقت چون خودشان انتخاب می‌کنند که خانه‌تکانی و گردگیری کنند و خودشان طبق انتخاب‌شان عمل می‌کنند، این باعث می‌شود سلامت روان افراد بالا برود.

 علت دیگر اینکه خانه‌تکانی عید بر سلامت روانشان تأثیر می‌گذارد این است که آنها از این مساله بازخوردهای آنی می‌گیرند. زمانی که خانم و آقایی تصمیم می‌گیرند با کمک یکدیگر خانه را تمیز و مرتب کنند، این تمیزی در زمانی اندک به آنها بازخوردی مثبت می‌دهد و روحیه شان را عوض می‌کند. این بازخورد آنی هم باعث می‌شود افراد ترغیب شوند کارهایشان را باکیفیت‌تر انجام دهند. هنگامی هم که افراد کارهایشان را با کیفیت و دقت بیشتری انجام می‌دهند این باعث تغییر روحیه آنها و افزایش سلامت روانشان می‌شود.

تاکید اسلام به پاکیزگی و نظافت

نظافت و زیبایی در اسلام یک اصل است که در روایات هم بر آن تأکید شده و پاکیزگی از صفات انبیا است و مسلمانان و تمام ادیان بر این اصل تأکید دارند. اهمیت این مسئله در روایاتی از رسول خدا (ص) نیز آمده است؛ از جمله” اسلام پاکیزه است ، پس خود را پاکیزه کنید، چرا که جز پاکیزه به بهشت وارد نشود. نظافت از ایمان است و ایمان با صاحبش در بهشت اند. پشت درخانه خاکروبه جمع نکنید که آن، جای شیاطین (آلودگی) است. بدترین بندگان چرکین هایند و خدا چرکین بودن و ژولیدگی را دشمن می دارد.”امیر مومنان (ع ) نیز می فرماید”خانه هایتان را از تارهای عنکبوت پاکیزه نگه دارید، چرا که مایه فقر است.”

جدا از ارزش مذهبی، اعتقادی و هویت ملی سنت خانه تکانی در جامعه ما، می توان از جنبه جسمی و روحی نیز آن را مورد بررسی قرار داد. از دیدگاه روانشناسی بسیاری از بیماری ها ریشه و زمینه ای روحی و روانی دارند تا زمانی که روح سالمی در انسان نباشد سلامتی جسمی آنها نیز خدشه دار می شود، بنابراین ارج نهادن به سنت هایی مثل خانه تکانی، دید و بازدید های ایام عید و غیره به دلیل دورهم جمع شدن ها، بوجود آمدن احساس مشترک، انسجام فرهنگی، دور شدن از دغدغه های روزمرگی، ایجاد فرصت های شاد و خنده، تقویت ارتباطات درون خانوادگی و برون خانوادگی و غیره بهترین فرصت برای خانه تکانی روح و روان انسان و برون رفتن از کسالت و خستگی روحی است.

فواید خانه تکانی

این کار یک ضد استرس واقعی است

درهم ریختگی بیشتر خانه ،به معنای استرس بیشتر است. طبق نظر سنجی بهداشتی اسکاتلند کارهای خانه می‌تواند استرس و اضطراب را به میزان ۲۰ درصد کاهش دهد. با این حال برای انجام شدن این اثر ۲۰ دقیقه فعالیت لازم است.استفاده از مواد پاک کننده حاوی رایحه لیمو می‌تواند به شما کمک کند تا غلبه بر استرس را سریعتر انجام دهید. مطالعات نشان می‌دهد که بوی شادی استرس را کاهش می‌دهد و تاثیر مثبتی روی دیگران می‌گذارد.

به تنفس بهتر کمک می‌کند

اگر به هنگام فصل بهار در معرض آلرژی یا حملات آسم قرار می‌گیرید، فکر نکنید که مسببان این امر فقط گرده‌ها هستند. گرد و غبار خانه به راحتی می‌تواند موجب تحریک آلرژی یا حمله آسم شود.

خلق و خوی شما را بهتر می‌کند

تمیز کردن خانه به صورت کامل و در ادامه تمیز نگه داشتن یک تقویت کننده روحیه است برای کسانی که می‌خواهید یک عادت خوب را ایجاد کنید. بنابراین یک خانه بهم ریخته یک موقعیت استرس زاست که می‌تواند همه زحمات شما برای کاهش استرس را بر باد دهد. وقتی از سرکار بر می‌گردید و خانه‌ای تمیز را مشاهده می‌کنید، آرامش وصف ناپذیری به شما دست می‌دهد.

بدون آنکه متوجه شوید فعالیت زیادی می‌کنید

اگر افراد انگیزه داشته باشند که چگونگی تمیز کردن خانه را کنترل کنند، ممکن است بتوانند از این مسیر در بخش دیگر زندگیشان همچون آمادگی جسمانی استفاده کنند. افراد تنبل و شلخته، مسلما انگیزه ورزش کردن هم نخواهند داشت.

موقع کار سازنده تر خواهید بود

فواید خانه تکانی تنها شامل حال وضعیت روحی و جسمی شما در خانه نخواهد شد ،چون خانه تکانی بهاری دفتر کار به همان اندازه که برای خانه مهم است در محیط کار نیز مهم است به ویژه اگر پوشه‌‌ها و وسایل زیادی روی میز کار شما باشد که مانع از کار شما می‌شوند.

سریعتر به خواب می‌روید
طبق گفته بنیاد ملی خواب، افرادی که هر روز رختخوابشان را مرتب می‌کنند ۱۹ درصد بیشتر از دیگران خواب خوب خواهند داشت. یک بررسی از این سازمان نیز نشان داد که ۷۵ درصد پاسخ دهنده ها روی ملحفه‌های تمیز خواب بهتری داشتند.

بر تغذیه سالم موثر است

محققان دانشگاه مینه سوتا دریافتند افرادی که در یک اتاق تمیز و منظم قرار می‌گیرند با احتمال بیشتری گزینه‌های سالمتر میان وعده را ترجیح می‌دهند نسبت به آنهایی که در اتاق نامرتب قرار دارند. شاید هم به همین دلیل است که افرادی که نظم بیشتری دارند این نظم را شامل حال همه چیز حتی مسائل سلامتی و تغذیه خود می‌کنند.

مانع از صدمه می‌شود

با داشتن بچه‌هایی که هر روز اسباب بازی‌های خود را تمیز و جمع و جور می‌کنند ، از درد راه رفتن روی لگو (آجر خانه سازی) و یا سایر وسایل اسباب بازی جلوگیری می‌کنید.

باعث بهبود سلامت قلب می‌شود

حتی فعالیت با شدت کم مانند کارهای خانه، مزایای قلب سالم را دارد بنابراین شما می‌توانید در مورد جارو کشیدن خانه احساس خوبی داشته باشید.

چند نکته مهم برای خانه‌تکانی با بچه‌ها

باید توجه داشته باشید، فرزندان کوچک شما می‌توانند شرکای خوبی در امر تمیز کردن خانه باشند. به این ترتیب می‌توانید در هر روز زمان خاصی را برای نظافت اختصاص داده و کارها را با همسر و فرزندان خود انجام دهید. البته کار کودک در خانه باید متناسب با سن، توانایی و وقت او باشد.

 مثلا، از بچه پنج، شش ساله نباید انتظار داشته باشید دیوار تمیز کند، اما در این سن او می‌تواند لباس‌های زمستانی خود را تا کرده و داخل چمدان بگذارد، بعد اسباب‌بازی‌ها و لوازم دیگر خود را جمع کند و پس از گردگیری قفسه‌ها، سر جای خود قرار دهد و… .

حتی بچه‌های خیلی کوچک مثلا یکی، دو ساله هم می‌توانند در خانه‌تکانی همکاری کنند. برای نمونه، سبد رنگی را که مخصوص وسایل بازی است، در اختیار آنها قرار داده و یادشان بدهید اسباب‌بازی‌ها را جمع کنند. کودک نوپای شما از این کار لذت می‌برد حتی می‌توانید از لحظات مشارکت او در اولین خانه‌تکانی زندگی‌اش عکس بگیرید و داخل آلبوم قرار دهید. با این روش می‌توانید وقت او را براحتی پر کنید و خودتان به کارهای مهم‌تر برسید.

اما به کودکان بزرگ‌تر باید کارهایی با مسئولیت بیشتر داده شود؛ مثل تمیز کردن کاشی‌های آشپزخانه، جاروبرقی کشیدن و… اما چنین کارهایی بعضی اوقات خواست آنها نیست و نمی‌خواهند آن کارها را انجام دهند، زیرا با بزرگ‌تر شدن کودکان مسئولیت‌های آنان در رابطه با مدرسه افزایش می‌یابد؛ آنها حداقل دو، سه ساعت باید به طور روزانه به انجام تکالیف مدرسه بپردازند و حدود شش ساعت یا بیشتر هم در کلاس درس باشند. در چنین شرایطی اضافه کردن کارهای دیگر آنها را خسته و عصبی می‌کند.در این صورت والدین می‌توانند کاری را که فرزندشان در مدرسه انجام می‌دهد، در نظر گرفته و برنامه انجام کارهای خانه را براساس آن و به طور مناسب تنظیم کنند؛ مثلا می‌توان انجام کار خانه را به روزهای آخر هفته موکول کرد.

از داد زدن بر سر بچه‌ها در مورد نحوه تمیزکاری، جدا خودداری کنید، می‌توانید با خونسردی به آنها توضیحات لازم را بدهید تا با مشارکتی دوستانه یک خانه‌تکانی را تجربه کنند.

خانه‌تکانی، روحیه کار دسته‌جمعی را میان افراد خانواده بالا می‌برد و به آنها آموزش می‌دهد که مسئولیت تمیز کردن خانه نباید بر دوش یک نفر باشد و بهتر است همه افراد در خانه با یکدیگر همکاری کنند؛ در این صورت هیچ وقت یک نفر خسته نخواهد شد. با این اقدامات علاوه بر افزایش صمیمیت، روح همکاری و مشارکت در خانواده تقویت می‌شود و اعتماد به نفس کودکان و نوجوانان به واسطه قبول مسئولیت، بالا می‌رود. این نکته مهم است، برای انجام هر کاری باید خوشحالی کنید ، با صدای بلند بخندید و همچنین از افراد خانواده بویژه بچه‌ها تشکر کنید که به شما کمک می‌کنند.

در پایان

برخی روانشناسان توصیه می‌‏کنند که همراه با خانه تکانی و نظافت منزل، خانه تکانی ذهنی نیز انجام شود. آنان در تحلیل کارکردهای این سنت پسندیده معتقدند خانه تکانی به افراد جرات رهایی از وابستگی را می‌‏دهد و فرصت دور ریختن خاطرات بدی که در ذهن خود بایگانی کرده‌‏اند، را ایجاد می‌‏کند. پس ذهن و دلتان را گردگیری کنید. کدورت‌‏ها را دور بریزید. با خاطرات بد خداحافظی کنید. دیگران را ببخشید و کینه‌‏ها را به زباله‌‏دانی پرت کنید و از شر آنها رها شوید.همراه با حس طراوت و شادابی حاصل از پاکی و نظافت منزل، به فکر ایجاد انرژی مثبت برای خود و اطرافیانتان باشید.

نوشته بعد

سندروم آشیانه خالی (Empty nest syndrome)